ГIАЛГIАЙ РЕСПУБЛИКА КОНСТИТУЦИ

                         ТIаийцай дерригача халкъо кхаж
                             тесса 1994 шера 27 феврале

(1996 шера 16 январе тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 1996, №11; 1997 шера 20 мае тIаийцача №7-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «Г1алгIайче», 1997, №32; 1997 шера 28 июле тIаийцача №4-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 1998, №4; 1998 шера 23 октябре тIаийцача №4-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 1998, №64; 1999 шера 02 апреле тIаийцача №5-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 1999, №25; 2000 шера 08 августе тIаийцача №6-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2000, №57; 2000 шера 21 октябре тIаийцача №7-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2000, №6; 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60; 2002 шера 08 августе тIаийцача №41-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2002, № 91; 2002 шера 04 декабре тIаийцача №46-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2002, №135; 2003 шера 13 январе тIаийцача №9-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2003, №5; 2003 шера 19 июне тIаийцача №14-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2003, №60; 2003 шера 23 октябре тIаийцача №15-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2003, №107; 2005 шера 14 июне тIаийцача №16-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «Сердало», 2005, №61; 2007 шера 22 октябре тIаийцача №1-РЗП йолча Г1алг1ай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалг1айче», 2007, №133; 2008 шера 25 июне т1аийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2008, №85; 2008 шера 30 декабре тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2009, №1; 2009 шера 09 июне тIаийцача №1-РЗП йолча Г1алг1ай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2009, №167; 2009 шера 17 ноябре тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2009, №201-202; 2010 шера 27 феврале тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №73; 2010 шера 03 июне тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010,107-108; 2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010,185-186; 2011 шера 31 январе тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2011, №20; 2011 шера 31 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2011, №182-183; 2012 шера 03 мае тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалг1ай Республика Закона редакцег1а – газет «ГIалгIайче», 2012, №72-73; 2012 шера 18 июне тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2012, №91-93;  2013 шера 08 мае  тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2013, №61)

Оаха, ГIалгIай Республика дуккхача  къамех латтача халкъо, дикача гIулакхашка, нийсхонга, Даьй мохк дукхабезаш хиларга кхача гIерташ хила аьнна тхога васкет даь бола дай сийдеш дага а лоаттабеш, ГIалгIайчен паччахьалкхен исторически кхелашта бехктокхаме хилар кхета а деш, саги гражданини паргIато, бокъонаш, декхараш долаш хилар чIоагI а деш, ГIалгIай Республика Конституци тIа а эц, Керттера Закон лоархIаш из дIа а кхайкаду.  
(2002 шера 04 декабре тIаийцача №46-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2002, №135)

ЦХЬОАЛАГIА КОРТА
КОНСТИТУЦИОННИ IАЬДАЛА  ЛАРДАШ
Статья 1
ГIалгIай Республика - къаман-паччахьалкхе ший лоIаме хилара йола дIайоаккхалургйоаца бокъо ГIалгIайчен халкъо кхоачашъяра ларда тIа хьахинна йола демократически, правовой, светски паччахьалкхе я. 
ГIалгIай Республиканеи Российски Федераценеи юкъера гIулакхаш Российски Федераце Конституцеца, ГIалгIай Республика Конституцеца, Российски Федераце паччахьалкхен федеральни органаштеи Российски Федерацена чуйоагIача ГIалгIай Республика паччахьалкхен Iаьдала органаштеи юкъе гIулакхаш леладара а бокъоний а лардий доазонаш къестадара хьакъехьарча Договораца нийсдеш леладу. 
(Шоллаг1а дакъа да 2002 шера 04 декабре тIаийцача №46-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2002, №135)
«ГIалгIай Республика» а «ГIалгIайче» а яха цIераш цхьатарра лоархIам болаш я.
Статья 2
ГIалгIай Республико ший бокъоний доазонашка хьежжа деррига паччахьалкхен Iаьдал лела а ду ший административно-территориальни 
лоаттам ше къоаста а бу.
(Шоллаг1а дакъа 2002 шера 04 декабре тIаийцача №46-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса д1адаьннар ларх1а – газет «ГIалгIайче», 2002, №135)

Статья 3

XIapa сага обществе доаггIаш дола вахар, граждански машар, барт хилар Iалашдар, халкъий историческии культурнии тIехьале, цар къамаш шоай тайпара хилар метта лоаттадари лорадари - паччахьалкхен лакхерча боарамера де лерхIар да. 
Статья 4
ГIалгIай Республике деррига Iаьдал халкъа да. ГIалгIайчен халкъо паччахьалкхен Iaьдал леладу ший викалашка гIолла а юкъарчал доацаш а.
 (Хьалхара дакъа да 2002 шера 04 декабре тIаийцача №46-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2002, №135)
Общества цхьаккха дакъ а е къаьстта саг а бокъо йолаш вац республике Iаьдал ший карадерзаде. Паччахьалкхен Iаьдал бокъо йоацаш дIалацар зулам дар да. 

Статья 5

ГIалгIай Республико ший ерригача территоре тIа бокъонегIа гIулакхаш леладелга ше чакхдоаккх, законаши кхыйола нормативни правовой акташи тIаэцар чу а лоацаш.
Статья 6
ГIалгIай Республика паччахьалкхен Iаьдал леладу законодательни, исполнительни, судебни Iаьдалаш къаьст-къаьста а вIаши бувзам болаш а хилареи, хIаьта иштта республиканскии моттигерчеи Iаьдала органашта юкъе полномочеш къаьст-къаьста хилареи ларда тIа.
ГIалгIай Республика территоре тIа Iалашду паччахьалкхен Iаьдал цаI хилар.

Статья 7

ГIалгIай Республика Конституци ГIалгIай Республика нормативни  правовой актий системе эггара лакхера юридически низ болаш я, хIаьта цун нормаш ГIалгIай Республика ерригача территоре тIа юкъарчал доацаш лелаш я.
(Хьалхара дакъа да 2002 шера 04 декабре тIаийцача №46-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2002, №135)
ГIалгIай Республика Конституци, ГIалгIай Республика законаш, кхыйола Российски Федераце доалахьереи, Российски Федерацеи ГIалгIай Республикеи юкъарча доалахьереи долча дешай хьакъехьара паччахьалкхен органийи моттигерча шедоалдара органийи нормативни правовой акташ Российски Федераце Конституценеи федеральни законаи духьале еш хила йиш яц. 
(Шоллаг1а дакъа да 2002 шера 04 декабре тIаийцача №46-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2002, №135)
Деррига законаш официально кепатеха хила деза. Оттаяьча порядкагIа кепатоханза дола законаш кхоачашде республика гражданаш декхарийла бац. 

Статья 8

Паччахьалкхен Iаьдала а управлене а органаш, гIулакхера  нах, общественни объединенеш, гражданаш бехктокхаме ба ГIалгIай Республика Конституции законаши нийса кхоачашдара.
Статья 9
Доалахьен тайп-тайпара кепаш: паччахьалкхен, ший доалахье, муниципальни, кхыйола  кепаш  – къоабал а ю цхьатаррарча бокъонех уж лораелга Iалаш а ду. Цхьаккха саг низагIа ший доалахьенах ваккха йиш яц.  
Статья 10
(Хьалхара дакъа да 2002 шера 04 декабре тIаийцача №46-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса д1адаьннар лархIа – газет «ГIалгIайче», 2002, №135)
(Шолллаг1а - кхоалаг1а  доакъой  2002 шера 04 декабре тIаийцача №46-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса хьалхара - шоллаг1а доакъой лархIа – газет «ГIалгIайче», 2002, №135)
ГIалгIай Республика лаьттах, цун ченех, кхыйолча Iалама ресурсех пайда а эц уж лора а ю цига дахача халкъий вахареи балхеи лард санна.
ГIалгIайчене лаьттанцара гIулакхаш федеральнии республиканскии законодательства тIа леладу.

Статья 11
Законог1а йоацаш ГIалгIайченах дIахоадаяь территори политически кечалашца юхайоаккхилгеи ГIалгIай Республика территориальни бIарчал  метталоаттаелгеи  - паччахьалкхен лоарх1амег1а дарех дола декхар. 
Статья 12
ГIалгIай Республике общественни, дина, политически объединенеш вIашагIъехк шоай лоIамагIа, хIаьта болх беш я республика Конституцени законийи доазонашка. МоллагIча объединене саг низагIа чувоаллаве е лелаве йиш яц цхьанне а. Цу тайпарча объединеней соцамаш паччахьалкхен Iаьдалеи урхалдареи органаш декхарийла е низ болаш дац.
Хила йиш йолаш дац низагIа конституционни оттам хувца а республика кхерамзле толхае, расови, социальни, къамашта юкъереи динеи моастагIал хьалхьеде, низаш дара, тIема, терроризмана пропаганда е а лаьрхIа йола общественни объединенеши политически организацеши вIашагIйохкилга а царга болх байтилга а. 
 
Статья 13

ГIалгIай Республике массови информаце паргIатонна тешам лу. Массови информаце средствашта монополизаци елга хила йиш йолаш дац.
Массови информаце средствай болх  низагIа соцабелга е цхьан юккъа соцабелга законагIа мара хила йиш йолаш дац. 

Статья 14

ГIалгIай Республике паччахьалкхен метташ лоарх1  гIалгIай мотти эрсий мотти. ГIалгIай мотт метталоаттабар, лорабар, дегIабоалабар паччахьалкхен декхар да.  
Статья 15
Конституце укх керта положенеш ГIалгIай Республика конституционни оттама лардаш я, хIаьта уж хувца йиш яц, дерригача халкъа референдуме мара.
ГIалгIай Республика Конституце кхыйола положенеш ГIалгIай Республика конституционни Iаьдала лардашта духьала йолаш хила йиш яц. 

ШОЛЛАГIА КОРТА

САГА А ГРАЖДАНИНА А БОКЪОНАШИ ПАРГIАТОНАШИ

	(шоллаг1а корта ба 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 16

1. ГIалгIай Республике мога а ю лора а ю Российски Федераце Конституце тIа чIоагIъяь йола сага а гражданина а бокъонаши паргIатонаши.
2. Сага а гражданина а керттера бокъонаши паргIатонаши царгара дIайоахаш а яц, ваьча хана денз хIаране доалахьа а я.
3. Сага а гражданина а бокъонаши паргIатонаши кхоачашъяро кхыча наьха бокъонаши паргIатонаши толхае ягIац. 
(16-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 17

Сага бокъонаши паргIатонаши юкъарчал доаццаш лелаш ярех я. Цар белгалду законий маIан, чулоацам, уж леладар, законодательнии исполнительнии Iаьдала, моттигерча шедоалдара болх, правосуде уж Iалаш а ю.  
(17-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 18

1. Законаи судаи хьалхашка берригаш а цхьатарра бокъонаш йолаш ба.
2. Сага а гражданина а бокъонаши паргIатонаши маIа-кхал хиларах, расах, къамах, бувцача меттах, хьаваьннача моттигах, хьалахи леладеча гIулакхахи, вахача моттигах, лелабеча динах, уйлаех, юкъарлен объединенешта чувоагIаш хиларах, кхыча хьалех тийша хIама доацаш цхьатарра хилийтара паччахьалкхено тешам лу. Гражданий бокъонашта социальни, расови, къаман, бувцача метта е ди лелабара хьисапех цхьаккха а тайпара доазонаш увттаде бокъо лац.
3. МаIасагеи кхалсагеи цхьатарра бокъонаши паргIатонаши я, уж кхоачашъяра цхьатарра таронаш а я.
(18-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)
  
Статья 19

1. ХIаравар вахара бокъо йолаш ва.
2. ДIахо йодача хана из юхадаккхалца ве суд елга федеральни законагIа оттаде йиш я вахара духьала къаьстта лира зуламаш дарах таIазар дара къаьстта ший тайпарча боарама хьисапе, присяжни болча заседателаша дакъа а лоацаш суде цун дош дувцийта бехке волчоа бокъо а луш. 
(19-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 20

1. Сага сий паччахьалкхено лораду. Цхьаккха хIама хила йиш яц из лохдара бахьан долаш.
2. Цхьаннена тIаоттаде йиш яц Iазап, низ, кхы тайпа къиза е сага сий лохдеш дола хIама е таIазар. Ший лоIамагIа раьза воацаш цхьаннена е йиш яц медицински, Iилман е кхы тайпа опыташ. 
 (20-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 21

1. ХIаране бокъо я паргIата хила а, шийна тIа ца кховдийта а.
2. Лацар, лаьца чуволлар, лаьца чувоаллавар хила йиш я алхха суда соцамагIа. Судо соцам балехьа 48 сахьатал дукхагIа йолча хана саг лаьца соцаве йиш яц. 
  (21-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 22

1. ХIаране бокъо я ший вахара тIа ца кховдийта, ший а дезала а къайле лелае, ший сий а дика цIи а лорае.
2. ХIаране бокъо я къайлагIа дIа-юха каьхаташ ахийта, телефонаца къамаьлаш де, почтаца, телеграфаца, кхы тайпа хоамаш де. Цу бокъонна доазув оттаделга хила йиш яц алхха судо баьча соцама ларда тIа мара.
(22-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 23

1. Къаьсттача сага ший вахара хьакъехьара информаци цун мукъагIа йоацаш гулъяр, лелаяр, цунах пайда эцар, из дIайоаржаяр хила йиш яц.
2. Паччахьалкхен Iаьдала органаш, моттигерча шедоалдара  органаш, цар гIулакхера  нах декхарийла ба хIаранена таро Iалашъе юкъарчал  доаццаш цун бокъонийи паргIатонийи хьакъехьа  дола документаши материалаши цунна дIайовзийта, нагахьа санна законо белгалдаь кхыдар деце. 
(23-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 24

ЧуIеш йола фусам законо лораеш я. Цхьанне а бокъо яц чубахача наьха лоIамагIа воацаш чуIеча фусаме чувала, федеральни законо оттаяь е судо баьча соцама ларда тIа йола моттигаш ца лаьрхIача.
  (24-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 25

1. ХIаране бокъо я ше малагIча къамагIа ва оттаде а белгалде а. Ше малагIча къамагIа ва низагIа оттадайта а белгалдайта а йиш яц цхьаннега а.
2. ХIаране бокъо я наьна мотт бувца, дIа-юха бувцара, кхетам балара, дешар Iомадара, кхоллама паргIатта мотт хьахаржа.
(25-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 26

ГIалгIай Республика территоре тIа законагIа Iеш волча хIаране бокъо я паргIатта дIа-юха лела, Iергвола а вахаргвола а моттиг харжа. 
(26-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)
 
Статья 27

ГIалгIай Республике хIаранена тешам лу ди лелабара е цхьаккха ди ца лелабара йола паргIато лораеш хилара, ди лелабе бокъо хилара паргIато, ше цхьаь е кхычарца цхьана моллагIа ди лелабара е цхьаккха ди ца лелабара йола, дин а кхыйола а уйлаш паргIатта хьакъоастаяра, йолаш хилара, дIайоаржаяра, царга хьежжа гIулакхаш леладара йола бокъо чу а лоацаш. 
(27-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)
 
Статья 28

1. ХIаранена тешам лу уйланеи дош алараи паргIато хилара.
2. Хила йиш йолаш дац социальни, расови, къаман е дин гоамали моастагIали хьалхьедеш йола пропагандеи агитации лелаелга. Дийхка да социальни, расови, къаман, дин е метта белгалонашца т1еххилара  пропаганда лелаелга.
3. Цхьаннена низ бе йиш яц хьай дагар дари хье тешаш вари хьадувца аьнна а е уж дита аьнна а.
4. ХIаране бокъо я закона наькъаца моллагIа информаци лаха, дIаэца, дIатела, хьае, дIайоаржае. Паччахьалкхен къайленах латтача сведений перечень федеральни законо белгалъю.
5. ГIалгIай Республике массови информаци паргIата хилара тешам лу. Цензура йийхка я. 
(28-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 29

1. ХIаране бокъо я вIашагIкхета, шоай хьашташ лорадара профессиональни союзаш вIашагIйохкара йола бокъо а чулоацаш. Общественни объединеней болх паргIата хилара тешам лу.
2.   Йиш яц цхьаккха а низагIа моллагIча объединене юкъевахьа е цунна юкъе хилийта. 
(29-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 30

ГIалгIай Республике Российски Федераце гражданий бокъо я машар тIехь, герз а доацаш, гулбала, собранеш, митингаш, демонстрацеш, шествеш, пикетированеш е.
(30-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 31

1. ГIалгIай Республике Российски Федераце гражданий бокъо я паччахьалкхен гIулакхашта кулгалдеча дакъа лаца, юкъарчал доацаш санна шоай викалашка гIолла а.
2. ГIалгIай Республике Российски Федераце гражданий бокъо я паччахьалкхен Iаьдала органашкеи моттигерча шедоалдара  органашкеи харжа а, хержа хила а, хIаьта иштта референдуме дакъа лаца а.
3. Судо дееспособни воацаш лаьрхIача, хIаьта иштта суда приговорагIа кортамукъа боаца нах боахкача чувоаллача гражданина бокъо яц харжа а хержа хила а.
4. ГIалгIай Республике Российски Федераце гражданий цхьатарра бокъо я паччахьалкхен гIулакха тIа баха.
5. ГIалгIай Республике Российски Федераце гражданий бокъо я суде дошдувцача дакъа лаца. 
(31-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 32

ГIалгIай Республике Российски Федераце гражданий бокъо я паччахьалкхен органаштеи моттигерча шедоалдара органаштеи шоаш дIатIабаха а, хIаьта иштта цу органашка индивидуальни а коллективни а дехар д1ат1адахьийта.
(32-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

 Статья 33

1. ХIаране бокъо я предпринимательски а законо бехканза бола кхы тайпа а экономически болх беш ший кхетамахи боахамахи паргIатта пайда эца.
2. Лелабе бокъо лац монополизаценнеи тешаме йоацача конкуренценнеи тIаберзабаь экономически болх.
(33-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)
 
Статья 34

1. Къаьсттача сага доаларча боахама бокъо законо лораеш я.
2. ХIаравар бокъо йолаш ва ший доалахьа боахам хила, ше цхьаь а кхыча нахаца цхьана а из лелабе, цунах пайда эца, цунна доал де.
3. Ший боахамах цхьаккха а ваккха йиш яц судо баьча соцамагIа мара. Паччахьалкхенна эшача гIулакхашта боахам низагIа дIабоаккхилга хила йиш я алхха хьалххагIе а цунна нийсса бола а боахам меттаоттабаьчул тIехьагIа.
4. Боахам даьгара тIехьенга кхачара йолча бокъонна тешам лу. 
(34-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 35

1. Гражданийи цар объединенийи бокъо я къаьстта шоай доалахьа лаьтта леладе.
2. Лаьттана а кхыйолча Iалама  ресурсашта а доал делга, царех пайда эцилга, уж лелаелга уж доалахьа йолчар кхоачашду, нагахьа санна гонахьарча Iалама цо зе а ца дой, кхыча наьха бокъонаши законагIа дола хьашташи толха а ца дой.
3. Лаьтта леладара хьалаши порядоки белгалъю федеральни законашеи ГIалгIай Республика законашеи. 
(35-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 36

1. Къахьегам паргIата ба. ХIаране бокъо я къахьегара шийна ховш дар паргIатта леладе а, балха тайпеи профессии харжа а.
2. НизагIа къахьегийталга дийхка да.
3. ХIаране къахьега бокъо я кхерамзленои гигиенои дIадехарашка хьежжа долча хьалашка, цхьаккха тайпара дискриминаци йоацаш а федеральни законо оттабаьча къахьегамах лучун эггара кIезигагIча боарамал лохагIа доацаш къахьегамах доагIар хьаэца а, хIаьта иштта бокъо я балхазлагIа лоравала а.
4. Индивидуальни а коллективни а къахьегама къовсамаш леладара бокъо могаеш я уж къовсамаш д1анийсдара федеральни законо овттадаьча аьттонашца, забастовка е бокъо хилар шоашца а долаш.
5. ХIаране салаIа бокъо я. Къахьегама барт барца  болх беш волчоа  тешам лу федеральни законо овттадаьчча тайпара балха хан дIоахала, мукъеи цIейш долеи  денош а, доаггIар дIалуш хIара шера йола отпуск а хургхилара.
(36-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 37

1. Наьнали берали, дезал паччахьалкхено лорабеш ба. ГIалгIай Республике гражданий бокъо я къаман традицешцеи Iадаташцеи товчча тайпара саг йоалае, маьре яха, дезала юкъера гIулакхаш вIаштIехьдаха.
2. Берий йоакхо яр, царна кхетам балар даь а наьна а цхьатарра бокъо а декхар а да.
3. Къахьега могаш вола 18 шу даьнна х1ара дезалхо  къахьега могаш боацача даьи  наьнеи йоакхо е езаш ва.  
(37-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

 Статья 38

1. Хаяьнна воккха хинна, цамогаш хинна, за1апхо хинна, кхоабаш вар дIаваьнна моттиг нийсъелча, берашта кхетам балара е законо белгаладаьча кхытайпарча хьалашта социальни Iалашо хургхилара  тешам лу хIаранена.
2. Паччахьалкхен пенсеши социальни пособеши законо увттаду.
3. Могадеш да ший лоIамагIа социальни страховани елга а, социальни Iалашон кхы тайпара формаш хьат1аелга а, благотворительность лелаелга а.  
(38-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 39

1. ХIаране бокъо я чуIе фусам йолаш хила. Цхьаккха  саг бокъо йоацаш ший фусамах ваккха йиш яц.
2. Паччахьалкхен Iаьдала органаша а моттигерча шедоалдара  органаша а могаду чуIе фусамаш хьалъяр, чуIе фусам хилара йола бокъо кхоачашъяра дола хьалаш хьаду.
3. ЧуIе фусамаш эшаш болча таро йоацача наха, законо белгалбаьча кхыча гражданашта уж дIател мах боацаш е цунна бала могаргдолча маьхах законо оттадаьча боарамашка хьежжа паччахьалкхен, муниципальни, кхыча чуIеча фусамий фондашкара.
(39-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 40

1. ХIаране бокъо я унахцIено лораяреи медицински гIодареи. УнахцIено лораяра паччахьалкхени муниципальнии учрежденешка медицински гIо гражданашта мах боацаш ду йоаггIаш йолча бюджета средствай, страховой взносий, кхыча хьачукхаьчача ахчан чотагIа.
2. ГIалгIай Республике финансировани ю бахача наьха унахцIено лораяреи чIоагIъяреи федеральни а республикански а программашта, паччахьалкхен, муниципальни, ший доалахьара унахцIенон системаш дегIайоалаяра де дезар ду, могабу сага унахцIено чIоагIъяра, физически культуреи спорти дегIайоалаяра, экологическии санитарно-эпидемиологическии хьал дика хилийтара гIо деш бола болх.
3. Наьха вахараи унахцIеноннеи кхерам тIаоттабеш дола хIамаши бахьанаши къайладихьа гIулакхера нах бехктокхаме оз федеральни законага хьежжа.
(40-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 41

ХIаране бокъо я аьттув болаш гонахьара Iалам  хила, цун хьала хьакъехьара бакъйола информаци хила, экологически бокъонаш толхаярах ший унахцIенонна е ший боахама хинна зе юхаметтаоттадайта.
(41-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)
 
Статья 42

1. ХIаране бокъо я дешар Iомаде.
2. Паччахьалкхен е муниципальни дешара учрежденешка а предприятешка а массанегеи мах боацаши школе дахалехьара, керттера юкъара, юкъера профессиональни дешар Iомадайтара тешам лу.
3. ХIаравар бокъо йолаш ва конкурсни ларда тIа паччахьалкхен е муниципальни дешара учрежденешка а предприятешка а мах боацаш лакхера дешар Iомаде.
4. Керттера юкъара дешар Iомаделга хиланза даргдоацаш да. Даьша-ноаноша е царна метта болча наха Iалашду берашка керттера юкъара дешар Iомадайтилга.
5. ГIалгIай Республика хьаллувц дешареи ше дешар Iомадареи тайп-тайпара кепаш
(пхелаг1а дакъа да 2011 шера 31 октябре  тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2011, №182-183).
(42-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 43

1. ХIаранена тешам лу литературни, художественни, Iилман, технически кхоллам, кхоллама кхыдола тайпаш, дешар хьехилга паргIата хилийтара. Интеллектуальни доалахье законо лораеш я.
2. ХIаране бокъо я культурни вахаре дакъалацеи культура учрежденеех пайда эцеи, культура маьхаленашта тIакхача.
3. ХIаравар декхарийла ва исторически а культурни а тIехьале метталоаттаяра хьакъехьа йоакхо еш, истореи культуреи памятникаш лорадеш хила. 
(43-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 44

1. Сага а гражданина а бокъонаши паргIатонаши ГIалгIай Республике паччахьалкхено лораяра тешам лу.
2. ХIаравар бокъо йолаш ва законо ехканза йолча моллагIча кепе ший бокъонаши паргIатонаши лорае. 
(44-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 45

1. ХIаранена тешам лу суде гIолла цун бокъонаши паргIатонаши лораяра.
2. Паччахьалкхен Iаьдала органий, моттигерча шедоалдара органий, общественни объединеней, гIулакхерча наьха соцамаши гIулакхаши (е гIулакхаш ца дар) суде лоткъаде йиш йолаш да.
3. ХIаравар бокъо йолаш ва Российски Федераце дунен халкъашта юкъерча договорашка хьежжа сага бокъонаши паргIатонаши лораяра йолча паччахьалкхенашта юкъерча органашка латкъа, нагахьа санна бокъо лораяра паччахьалкхен чухьа йола еррига средстваш кхоачаенна яле.
(45-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 46

1. Цхьаккхе а ваккха  йиш яц законагIа йоаггIача суде а  воаггIача судахочунга а ший дош дувцийта  йолча цун бокъонах.
2. Зулам дарах бехке вечун бокъо я ший дош присяжни заседателаша дакъа а лоацаш суде дувцийта, федеральни законо белгалъяь моттигаш нийсъелча. 
(46-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 47

1. ХIаранена тешам лу квалифицированни юридически гIо дайтара йола бокъо лелаяра. Юридически гIо мах боацаш ду, законо белгалъяь моттигаш нийсъелча.
2. ХIара лаьцачун, лаьца чувеллачун, зулам дарах бехке вечун бокъо я адвокатага (защитникага) гIо дайта доагI-доагIачоа аьлча лаьцача, лаьца чувеллача е бехке хилар дIакхайкадаьча хана денз.
(47-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

 Статья 48

1. Зулам дарах бехке веш вола х1аравар бехке воацаш лоархI федеральни законо белгалъяьча порядко дIадеххача тайпара из бехке волга бакъдаь даллалца а, законаца ч1оаг1денна дIаэттача суда приговоро из оттадаь даллалца а.
 2. Бехке веш вар декхарийла вац ше бехке воацилга бакъде гIерта.
 3. Саг бехке хиларах йола дIаяха йиш йоаца шеконаш йоашх бехке вечунгахьа озабезам беш.
(48-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

 Статья 49

1. Цкъа даьча цхьан зуламах шозлагIа суд е йиш яц цхьаннена а.
2. Суде дош дувцача хана хила йиш яц федеральни закон толха а деш гулдаьча хIамаех пайда эцилга.
3. Зулам дарах суд яьча хIаране бокъо я федеральни законо оттаяьча порядкага хьежжа  лакхехьа латтача судага дош юхадувцийта, хIаьта иштта бокъо я къахетам бехара е таIазар кIаьддара хьакъехьа дехар де а.
(49-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

 Статья 50

1. Цхьаккха а декхарийла вац ше шийна, ший сесага (мара), федеральни законо белгалбаьча кхоачарча гаргарча наха духьала тешал де.
2. Федеральни законо оттае йиш я тешал деш лоткъам бара декхарех мукъавоаккхаш йола кхы тайпа моттигаш. 
(50-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 51

Iаьдалга гIолла цадоагIар дарахи зулам дарахи бохам хиннарий бокъонаш законо лораеш я. Бохам хиннарашта паччахьалкхено Iалашду суде дош дувцийталга а хинна зе юхаметтаоттадайтилга а.
(51-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)
 
Статья 52

ХIаране бокъо я паччахьалкхен Iаьдала органаш е цар гIулакхерча наха законагIа доацаш леладаьча гIулакхех (е гIулакхаш ца леладарах) хинна зе паччахьалкхенга меттаоттадайта.
(52-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)
 
Статья 53

1. Бехктокхам оттабеш е чIоагIбеш дола закон юхат1ехьашкахьа низ болаш дац.
2. Цхьаккха а бехктокхама кIалъоттаве йиш яц деча хана бокъо толхаяр лаьрхIа доацаш хинна хIама даьд аьнна. Нагахьа санна бокъо толхаяьчул тIехьагIа цунах бола бехктокхам дIабаьккха бале е кIаьдбаь бале, цига кердача законо яххар ду.
(53-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 54
1. ГIалгIай Республика Конституце тIа керттера бокъонаши паргIатонаши дIаязъяр дашха дагIац массане могаеш йола сагеи гражданинеи кхыйола бокъонаш а паргIатонаш а харцахьа лархIар е цар лоархIам эшабар санна.
2. ГIалгIай Республике арадаха дагIац сага а гражданина а бокъонаши паргIатонаши юхайоахаш е цар лоархIам эшабеш дола законаш.
3. Сага а гражданина а бокъонаштеи паргIатонаштеи доазув оттаде йиш я федеральни законо алхха конституционни оттама лардаш, кхыча наьха эздел, унахцIено, бокъонаши законагIа дола хьашташи лорадар, мехка оборонеи паччахьалкхен кхерамзлеи Iалашъяр духьа а из эшаш хилара боарамга хьежжа а. 
(54-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)
  
Статья 55
1. Чоалхане хьал эттача гражданий кхерамзле Iалашъяра духьеи конституционни оттам лорабараи духьеи федеральни конституционни законага хьежжа бокъонаштеи паргIатонаштеи цхьадола доазонаш оттаде йиш я, боарамаши цар лелара ханаши белгал а еш.
2. ГIалгIай Республике ерригача территоре тIа е цун цхьайолча  моттигашка чоалхане хьал оттаде йиш я, бахьанаш долаш дале, федеральни конституционни законо оттаяьча порядкага. 
3. (Кхоалаг1а дакъа 2008 шера 25 июне тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса д1адаьннар лархIа – газет «ГIалгIайче», 2008, №85.)
(55-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 56

ХIаравар декхарийла ва законагIа оттаяь налогаши сбораши дIатела. Керда налогаш овттаеш е налогаш дIателарий хьал халаг1деш  дола законаш юхт1ехьашкахьа низ болаш дац.
(56-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

 Статья 57 
 
ХIаравар декхарийла ва Iалами гонахьара средаи лорае, Iалама рузкъа кхом беш леладе. 
(57-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 58

1. Даймохк лорабар ГIалгIай Республике вахача Российски Федераце гражданина декхар да.
2. ГIалгIай Республике вахача Российски Федераце гражданина эскаре гIулакх ду федеральни законага хьежжа.
3. Нагахьа санна эскаре гIулакх делга ший уйла-нигата е дин г1улакхаш леладара духьала долаш моттиг нийслой, х1аьта федеральни законо белгалъяха цу тайпара кхы моттигаш нийслой, ГIалгIай Республике вахача Российски Федераце гражданина бокъо я из эскаре г1улакх дар  альтернативни граждански гIулакх дарца  хувца.  
(58-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 59

ГIалгIай Республике Российски Федераце гражданина йиш я ший лоIамагIа биззача боараме ший бокъонаши декхараши 18 шу даьлча денз кхоачашде. 
(59-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 60

1. ГIалгIай Республике ваха Российски Федераце гражданин Российски Федераце доазонел арахьа дIавахийта е кхыча паччахьалкхенна дIавала йиш яц.
2. Паччахьалкхено ший гражданашта тешам лу ший доазонел арахьа уж лорабара а царна гIо дара а.
(60-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 61

1. ГIалгIай Республике вахаш волча Российски Федераце гражданина йиш я федеральни законага е Российски Федераце дунен халкъашта юкъерча договорага хьежжа кхыча мехкарча паччахьалкхен гражданство (шолха гражданство) йолаш хила.
2. ГIалгIай Республике ваха Российски Федераце гражданин кхыча мехкарча паччахьалкхен гражданство йолаш хиларо российски гражданство йолаш хиларах хьайоагIача цун бокъонаштеи паргIатонаштеи эшам а биц, цох хьадоаг1ача  декхарех из мукъа а валийтац, нагахьа санна федеральни законо е Российски Федераце дунен халкъашта юкъерча договоро белгалдаь кхыдар деце.
3. Кхыча мехкашкарча гражданаша а гражданство йоацача наха а ГIалгIай Республике бокъонаш а лелаю декхараш а кхоачашду Российски Федераце гражданашта нийсса, федеральни законои Российски Федераце дунен халкъашта юкъерча договорои оттаяь моттигаш ца лаьрхIача.  
(61-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 62

1. Российски Федераце паччахьалкхен Iаьдала органий соцамашка хьежжа ГIалгIай Республико ший территоре тIа тIаэц политически хьулабала моттиг енна бола кхыча мехкашкара гражданаши гражданство йоаца нахи.
2. Политически уйлаш хиларах, хIаьта иштта Российски Федераце зулам лоархIаш доаца гIулакхаш дирах (гIулакхаш ца дирах) лувца гIерташ бола нах кхыча паччахьалкхенашта дIалулга хила йиш йолаш дац. Зулам дирах бехке беш бола нах дIалулга, хIаьта иштта суд яьраш суд такхийта кхыча паччахьалкхенашка дIалулга кхоачашду федеральни закона е Российски Федераце дунен халкъашта юкъерча договора кIийлен тIа 
 (шоллаг1а  дакъа да 2011 шера 31 октябре  тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2011, №182-183).
(62-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 63

Укх керта положенеш ГIалгIай Республике сага бокъон статуса лардаш а я,  хувца йиш йолаш а яц Российски Федераце Конституцеи укх Конституцеи оттаяьча порядкагIа мара. 
(63-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

КХОАЛАГIА КОРТА
ПАЧЧАХЬАЛКХЕН  IАЬДАЛА ОРГАНИЙ СИСТЕМА
(кхоалаг1а корта ба 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 64

1. ГIалгIай Республика паччахьалкхен Iаьдала органий система оттам:
ГIалгIай Республика Мехкда;
ГIалгIай Республика Халкъа Гуллам (Парламент);
ГIалгIай Республика Правительство, ГIалгIай Республика исполнительни Iаьдала республиканскии территориальнии органаш;
ГIалгIай Республика Конституционни Суд, ГIалгIай Республика машара судахой.
(Хьалхара дакъа да 2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186)
2. ГIалгIай Республика паччахьалкхен Iаьдала органий йиш я шедоалдара органашка цхьайола полномочеш кхоачашъелга дIадала а уж кхоачашъяра тIахьожам лоаттабе а.
(64-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)
  
БИЪЛАГIА КОРТА
ГIАЛГIАЙ РЕСПУБЛИКА МЕХКДА
(биълаг1а корта ба 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60; 2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186)

Статья 65
1. ГIалгIай Республика Мехкда ГIалгIай Республика лакхехьарча даржера саг ва
(хьалхара дакъа да 2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186).
2. ГIалгIай Республика Мехкда ГIалгIай Республика Конституце гарант ва, цо кхоачашду сагеи гражданинеи бокъонаш а паргIатонаш а лораяра, ГIалгIай Республика кхерамзлеи территориальни бIарчали лораяра эша гIулакхаш, Iалашду паччахьалкхен Iаьдала органашеи моттигерча шедоалдара органашеи вIаши тарлуш болх белгеи дIа-юха гIулакхаш леладелгеи. Из ГIалгIай Республика викал ва паччахьалкхен Iаьдала федеральни органашца, Российски Федераце субъектий паччахьалкхен Iаьдала органашца, моттигерча шедоалдара органашца леладеча гIулакхашка, ГIалгIай Республика цIерагIа договораштеи соглашенештеи кулг язду цо. 
(65-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60; 
2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186)

Статья 66
ГIалгIай Республика Мехкда хила йиш я кхыча паччахьалкхен гражданство йоацаш е вахара йола вид, кхыча паччахьалкхен территоре тIа массаза вахара йола бокъо чIоагIъеш дола кхы документ доацаш вола Российски Федераце гражданин, Российски Федераце Конституцица, федеральни законаца нийса пассивни хоржамий бокъо йола а, 30 шу даьнна  а вола а Российски Федераце гражданин.
(66-г1а статья я 2008 шера 25 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2008, №85; 
2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186; 
2013 шера 08 мае  тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2013, №61)

Статья 67
 
1. ГIалгIай Республика Мехкда хьахорж ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама депутаташа къайлаг1а кхаж а тоссаш    5 шера йолча ханна. 
2. ГIалгIай Республика Мехкда ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама депутаташа хьахаржара аргIа дIаоттаю ГIалгIай Республика законаца.  
(67-г1а статья я 2013 шера 08 мае  тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2013, №61)
 
Статья 68

ГIалгIай Республика Мехкда цхьан ханна хила йиш яц Российски Федераце Федеральни Гуллама Паччахьалкхен Дума депутат, Российски Федераце Федеральни Гуллама Федераце Совета доакъашхо, судахо, леладеш Российски Федераце кхыдола паччахьалкхен гIулакхаш, федеральни паччахьалкхен служба кхыдола паччахьалкхен гIулакхаш, ГIалгIай Республика кхыдола паччахьалкхен гIулакхаш е Российски Федераце субъекта паччахьалкхен служба паччахьалкхен гIулакхаш, хIаьта иштта муниципальни даржаш а муниципальни служба даржаш а, хила йиш яц кхыбола маьхах бу болх беш, преподавательски, Iилман, кхыбола творчески болх ца лаьрхIача, нагахьа санна Российски Федераце законодательствагIа белгалдаь кхыдар деце. Из долча хана преподавательски, Iилман, кхыбола творчески болх финансировани еш хила йиш яц духхьал кхыча паччахьалкхений, дунен халкъашта юкъерча а кхыча мехкий а организацей, кхыча мехкий гражданий, гражданство йоацача наьха средствай чотагIа, нагахьа санна Российски Федераце дунен халкъашта юкъерча договорагIа е Российски  Федераце законодательствагIа белгалдаь кхыдар деце. Укх статья тIа оттадаь федеральни паччахьалкхен служба паччахьалкхен гIулакхаш леладара доагIаш дола доазонаш доагIаш дац Российски Федераце Президента указегIа оттаяьча моттигашта.
ГIалгIай Республика Мехкдаь бокъо яц кулгалдара органий, попечительски е т1ахьожама советий, кхыча мехкий коммерчески йоацача, правительственни йоацача организацейи Российски Федераце территоре тIа болх беш йолча цар структурни подразделенейи кхыча органий состава юкъеваха, нагахьа санна Российски Федераце дунен халкъашта юкъерча договора тIа е Российски Федераце законодательствос белгалдаь кхыдар деце.
(68-г1а статья я 2008 шера 25 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2008, №85; 
2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186)
 
Статья 69

1. ГIалгIай Республика Мехкдас дарже дIатIаводаш ГIалгIайчен халкъа дув буъ:
«Аз,________________,  ГIалгIай Республика Мехкдаь дарже дIатIаводаш, декхар тIаэц ГIалгIай Республика Конституци нийса лелаеи лораеи, ГIалгIайчен халкъо сайна тIадехка декхараш цIена кхоачашде, сагеи гражданинеи бокъонаш а паргIатонаш а лоархIаши лораеши хила, ГIалгIай Республика кхерамзлеи территориальни бIарчали лорае».
2. ГIалгIай Республика Мехкда хьахаржачул тIехьагIа дув а буаш чIоагIо елга чакхдоаккх ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама заседане 14 денал тIехьа ца доалийташ 
 (шоллаг1а дакъа да 2008 шера 25 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа  – газет «ГIалгIайче», 2008, №85; 
2012 шера 18 июне  тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2012, №91-93).
 (69-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 70

ГIалгIай Республика Мехкдас:
1) кулг а язду наха дIа а довзийт, е юхадоах республикански законаш;
2) арадоах ГIалгIай Республика территоре тIа кхоачашдинза даргдоаца указаши распоряженеши;
3) кулгалду ГIалгIай Республика дунен халкъашта юкъереи арахьарча политикеи бувзамаш кхоачашдара, ГIалгIай Республика цIерагIа переговораш а ю договораштеи соглашенештеи кулг а язду;
31) белгалъю ГIалгIай Республика паччахьалкхен Iаьдала исполнительни органий структура
(31 пункт юкъейоалая я  2008 шера 25 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Законаца – газет «ГIалгIайче», 2008, №85);
32) вIашагIйолл ГIалгIай Республика законодательствага хьежжа ГIалгIай Республика Правительство, тIаэц ГIалгIай Республика Правительство отставке яхийтара хьакъехьара решени
(32 пункт юкъейоалая я  2008 шера 25 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Законаца – газет «ГIалгIайче», 2008, №85);
 4) дIа а хьежабу юха а бех паччахьалкхен Iаьдала федеральни органашкареи Российски Федераце субъекташкареи ГIалгIай Республика полномочни викалаш;
 5) вIашагI а йолл кулгал а ду ГIалгIай Республика Кхерамзлен Совета, юкъарлен кхерамзлеи бокъон порядоки Iалашъяра эша гIулакхаш ду;
6) ГIалгIай Республика Халкъа Гулламе кандидатураш увттаю ГIалгIай Республика Конституционни Суда Председатела, Председатела заместитела, судахой гIулакхаш тIа хьожабайтара
(6 пункт  я 2002 шера 08 августе  тIаийцача №41-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцег1а – газет «ГIалгIайче», 2002, №91);
7) законодательствага хьежжа къестаду бокъо лораяреи судебнии органаш кадрашца Iалашъяра дешаш;
8) ГIалгIай Республика Халкъа Гулламаца барта а волаш гIулакха тIа а хьежаву ГIалгIай Республика Правительства Председатель, из гIулакха тIара мукъа а воалийт, тIаэц е тIа ца эцаш ют ГIалгIай Республика Правительства отставка;
9) ГIалгIай Республика Мехкдаь Администраци вIашагI а йолл цун балха кулгал а ду; 
10) ГIалгIай Республика исполнительни Iаьдала органий кулгалхой дарже дIаовтта а бу мукъа а бовлийт; 
101) ГIалгIай Республика прокурора дарже оттачун кандидатурах барт бу
(101 пункт юкъейоалая я 2012 шера 03 мае  тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Законаца – газет «ГIалгIайче», 2012, №72-73);
11) Халкъа Гулламе законодательни инициатива бокъо йолаш ва, Халкъа Гуллама балха юкъе дакъа лаца, ший компетенце чудоагIа моллагIа дош эггара хьалхарча аргIагIа дувцийта оттаде, ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама аргIагIа йоаца заседани гулъелга хьадеха, хIаьта иштта керда хьахержа Халкъа Гуллам цу гIулакха оттаяьча ханал хьалха цхьоалагIча заседане вIашагIтоха бокъо йолаш ва;
12) хIара шера ГIалгIай Республика Халкъа Гулламе посланеш ухийт республикерча хьала хьакъехьа, из дегIаяра керттерча лостамий хьакъехьа;
13) ГIалгIай Республика Халкъа Гулламе дIачутел республикански бюджета проекти из кхоачашъяра хьакъехьара отчети, ГIалгIай Республика социально-экономически дегIайоалаяра программай проекташи;
131) ГIалгIай Республика Халкъа Гулламага хIара шерара отчеташ д1ачутел  ГIалгIай Республика Правительства балха хьакъехьа, цу даькъе ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама оттадаьча дешаех а
(131 пункт юкъейоалая я  2010 шера 03 июне тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Законаца – газет «ГIалгIайче», 2010, №107-108);
14) юхайоах ГIалгIай Республика Правительства, ГIалгIай Республика исполнительни Iаьдала кхыйолча органий акташ, Российски Федераце Конституцена, федеральни законашта, паччахьалкхен Iаьдала федеральни органий нормативни бокъоний акташта, ГIалгIай Республика Конституценеи законаштеи, ГIалгIай Республика Мехкдаь акташта уж духьала йолаш моттиг нийслой
(14-г1а пункт я 2008 шера 25 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2008, №85);
15) (15-г1а пункт  2003 шера 13 январе тIаийцача №9-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса д1аяьннар лархIа – газет «ГIалгIайче», 2003, №5)
(16-г1а – 20-г1а пункташ  2003 шера 13 январе тIаийцача №9-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса 15-г1а – 19-г1а пункташ лархIа – газет «ГIалгIайче», 2003, №5);
15) ГIалгIай Республика Хоржамий комиссе ахаш доакъашхой  хьежабу;
16) ГIалгIай Республика паччахьалкхен совгIаташ дIател, Российски Федераце паччахьалкхен совгIаташ далийтареи Российски Федераце сийлен а лаьрххIа а цIераш ялийтареи хьакъехьара представленеш дIачутел;
17) кандидатураш увттаю уж хьежабелга Российски Федерацеи Российски Федераце субъекташеи цхьана лелаеча паччахьалкхен органийи учрежденейи кулгалхой гIулакхаш тIа хьожабара;
18) увттаду республикански дагалоацамеи цIаьйи денош;
19) кхоачашъю федеральни законаша, ГIалгIай Республика Конституцеи законашеи белгалъяь кхыйола полномочеш.
 (70-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60;
 2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186)

Статья 71

1. ГIалгIай Республика Мехкда ший бокъонаш кхоачашъе волалу цо дув а биа чIоагIо яьча хана денз, хIаьта уж кхоачашъелга соца а ду цун гIулакха тIа хилара ха чакх а яьнна керда хьахержача ГIалгIай Республика Мехкдас дув а биа чIоагIо яьчул тIехьагIа 
(хьалхара дакъа да 2008 шера 25 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2008, №85; 
2012 шера 18 июне тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2012, №91-93).
2. ГIалгIай Республика Мехкдаь полномочеш ханал хьалха совц федеральни законо белгалъяь моттигаш нийсъелча
(шоллаг1а дакъа да 2008 шера 25 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2008, №85).
3. (КхоалагIа дакъа 2008 шера 25 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса дIадаьннар лархIа – – газет «ГIалгIайче», 2008, №85)
4. ГIалгIай Республика Мехкдаь бокъо я ший лоIамагIа отставке ваха. Отставке вахарца дувзаденна ГIалгIай Республика Мехкдаь бокъонаш совцаелга кхоачашду федеральни законага хьежжа
(диълаг1а дакъа да 2008 шера 25 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2008, №85).
5. ГIалгIай Республика Мехкдаь ханна (цамогаш е отпуске хиларца дувзаденна) ший декхараш кхоачашде ца могаш виса моттигаш нийслой, уж кхоачашду ГIалгIай Республика Правительства Председатела. ГIалгIай Республика Мехкдаь декхараш кхоачашдечун йиш яц ГIалгIай Республика Халкъа Гуллам дIабаккха, ГIалгIай Республика Конституцена тоадараш юкъедахьара хьакъехьа предложени оттае
 (пхелаг1а дакъа да 2008 шера 25 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2008, №85).
(71-г1а статья я 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60; 
2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186)

ПХЕЛАГIА КОРТА
ГIАЛГIАЙ РЕСПУБЛИКА ХАЛКЪА ГУЛЛАМ
(пхелаг1а корта ба 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 72

ГIалгIай Республика Халкъа Гуллам   массахана болх беш йола ГIалгIай Республика паччахьалкхен Iаьдала викалий лакхереи цаI мара йоацеи законодательнии орган я.
(72-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)
 
Статья 73

1. ГIалгIай Республика Халкъа Гуллам латт 5 шера йолча ханна хоржаш болча 27 депутатах
(хьалхара дакъа да 2003 шера 19 июне тIаийцача №14-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2003, №60;  
2007 шера 22 октябре тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2007, №133; 
2011 шера 31 январе тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2011, №20).
2. ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама депутаталла хержа хила йиш я 21 шу даьнна Российски Федераце гражданин.
3. ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама депутата статус, цун бокъоний ха, ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама депутаташ харжара кийчо яреи хоржамаш чакхдахареи порядок оттаю федеральни законаша, ГIалгIай Республика Конституце, ГIалгIай Республика законаша 
(кхоалаг1а дакъа да 2002 шера 08 августе тIаийцача №41-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2002, №91;  
2003 шера 19 июне тIаийцача №14-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2003, №60;  
2007 шера 22 октябре тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2007, №133).
4. ГIалгIай Республика Халкъа Гуллам йизза бокъо йолаш ба, нагахьа санна цунна чубоагIаш хержа оттаяьча депутатий дукхалах кхо дакъа дича шин даькъал кIезигагIа боацараш бале. 
(73-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 74

1. ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама депутат федеральни законага хьежжа законо лоравеш ва. 
2. (Шоллаг1а дакъа  2002 шера 08 августе тIаийцача №41-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса д1адаьннар лархIа – газет «ГIалгIайче», 2002, №91)
  (74-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 75

1. ГIалгIай Республика Халкъа Гулламо шийна юкъера хьахорж Халкъа Гуллама Председатели цун заместителаши.
2. Халкъа Гулламо вIашагIйохк комитеташи комиссеши, ше леладу дешаш парламентски ладувгIарашка дувц.
3. Халкъа Гулламо ший регламент тIа а эц ший болх организационни, бокъонагIа, информационни, материально-технически, финансови Iалашбара дешаш ший лоIамагIа а ду. 
  (75-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)
Статья 76

ГIалгIай Республика Халкъа Гулламо леладерех да:
1) ГIалгIай Республика законаш тIаэцар;
2) ГIалгIай Республика Конституцена тоадараш юкъедахьар
(2-г1а пункт я 2002 шера 08 августе тIаийцача №41-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2002, №91); 
3) федеральни законо белгалдаьча бокъоний доазонашка ГIалгIай Республика территоре тIа моттигерча шедоалдара органашка хоржамаш дара порядок оттаяр
(3-г1а пункт я 2008 шера 25 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2008, №85);
4) ГIалгIай Республика административно-территориальни оттами из хувцара порядоки оттаяр;
5) республикански бюджети из кхоачашъяра хьакъехьара отчети чIоагIъяр; ше а ше санна ГIалгIай Республика законо дIадеххача тайпара ГIалгIай Республика Халкъа Гулламо вIашагIъеллача ГIалгIай Республика Т1ахьожама-ларх1ара  палате гIолла а республикански бюджет кхоачашъяра тIахьожам лоаттабар
(5-г1а пункт я  2002 шера 08 августе тIаийцача №41-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2002, №91;  
2003 шера 13 январе тIаийцача №9-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2003, №5);
51) ГIалгIай Республика Мехкда харжар
(51 пункт юкъейоалаяь я 2013 шера 08 мае  тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Законаца – газет «ГIалгIайче», 2013, №61);
6) ГIалгIай Республика социально-экономически дегIайоалаяра программаш чIоагIъяр;
61) (61 пункт  2012 шера 18 июне  тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса д1адаьннар ларх1а – газет «ГIалгIайче», 2012, №91-93);
 7) ГIалгIай Республика Правительства Председатель хьожаве ГIалгIай Республика Мехкдаьна пурам далар
 (7-г1а пункт я  2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186);  
71) ГIалгIай Республика Правительства балха хьакъехьа, цу даькъе ГIалгIай Республика Халкъа Гулламо оттадаьча дешай хьакъехьа, ГIалгIай Республика Мехкдаь хIарашерарча отчеташка ладувгIар
(71 пункт юкъейоалаяь я  2008 шера 25 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Законаца – газет «ГIалгIайче», 2008, №85; 
  2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186);   
8) ГIалгIай Республика Конституционни Суда Председатель, Председатела заместитель, судахой хьожабар, ГIалгIай Республика машара судахой харжар
(8-г1а пункт я 2002 шера 08 августе тIаийцача №41-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2002, №91); 
9) общественноста викалаш - ГIалгIай Республика судахой квалификационни коллеге доакъашхой законага хьажжа хьожабар
(9-г1а пункт я 2002 шера 08 августе тIаийцача №41-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2002, №91);
 10) ГIалгIай Республике сага бокъоний хьакъехьа вола Уполномоченни гIулакхе хьожавар а гIулакхера мукъавалийтар а
(10-г1а  пункт юкъейоалаяь я 2003 шера 13 январе  тIаийцача №9-РЗП йолча ГIалгIай Республика Законаца – газет «ГIалгIайче», 2003, №5);
101) ГIалгIай Республика прокурора дарже оттавечун кандидатурах барт бар
(10-г1а1 пункт юкъейоалаяь я 2012 шера 03 мае  тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Законаца – газет «ГIалгIайче», 2012, №72-73);
11) ГIалгIай Республика Т1ахьожама-ларх1ара палата Председатель, Председатела заместитель, Т1ахьожама-ларх1ара  палата аудитораш гIулакхе хьожабар а гIулакхера  мукъабовлийтар а
(11-г1а  пункт юкъейоалаяь я 2003 шера 13 январе  тIаийцача №9-РЗП йолча ГIалгIай Республика Законаца – газет «ГIалгIайче», 2003, №5);
 12) ГIалгIай Республика договораш оттаделгеи дIадоахилгеи, хIаьта иштта ГIалгIай Республика доазонаш хувцара хьакъехьара соглашени чIоагIъяр;
13)  ГIалгIай Республика Мехкда юхавехаш кхаж тассар, ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама депутаташ хоржаш хоржамаш овттадар
(13-г1а пункт я   2008 шера 25 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцег1а – газет «ГIалгIайче», 2008, №85;
 2013 шера 08 мае  тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2013, №61);
14) ГIалгIай Республика Хоржамий комиссе ахаш доакъашхой хьожабар;
141) ГIалгIай Республика Конституцега хьежжа ГIалгIай Республика Халкъа Гулламо дакъа лоацаш шоаш ГIалгIай Республика Мехкдаьга, хIаьта иштта гIулакхе хьожабаьча ГIалгIай Республика исполнительни Iаьдала органий кулгалхоех тешам бовра (тешара) хьакъехьа соцам тIаэцар
(141-г1а пункт юкъейоалаяь я  2008 шера 25 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Законаца – газет «ГIалгIайче», 2008, №85;  
2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186);   
15) республикански конституционни законо белгалъяь моттигаш нийсъелча цу законо белгалъяьча порядкага хьажжа ГIалгIай Республика референдум е оттаяр;
16) федеральни законо Российски Федераце субъектай компетенцегIа лаьрхIа йола налогаши сбораши оттаяр, хIаьта иштта уж хьагулъяра порядок оттаяр;
17) ГIалгIай Республика территориальни паччахьалкхен бюджетий йоацача фондий бюджеташ чIоагIъяр
(17-г1а  пункт я  2008 шера 25 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцег1а  – газет «ГIалгIайче», 2008, №85);
18) ГIалгIай Республика доалахьенна кулгалдара, доалдара, из лелаяра порядок оттаяр
(18-г1а пункт я  2002 шера 08 августе тIаийцача №41-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2002, №91);
19) федеральни законаша, ГIалгIай Республика Конституцеи ГIалгIай Республика законашеи белгалъяь кхыйола бокъонаш кхоачашъяр.
  (76-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 77

Хоржамаш чакхдаьнначул тIехьагIа ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама хьалхара заседани гулъю хержачул тIехьагIа 10 ди далалехьа. Из хьаелл ГIалгIай Республика Мехкдас, хIаьта Халкъа Гуллама Председатель харжжалца йолча хана дIахьу къаьнагIа волча депутато. 
  (77-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60; 
 2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186)   

Статья 78

Ше леладеча дешай хьакъехьа  ГIалгIай Республика Халкъа Гулламо тIаийду законаши соцамаши. Халкъа Гуллама акташ ГIалгIай Республика территоре тIа кхоачашйинза яргйоацаш я.
  (78-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)
  
Статья 79

ГIалгIай Республика законаш кепадетташ да эрсий метталеи гIалгIай метталеи.
  (79-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)
  
Статья 80

1. ГIалгIай Республика Халкъа Гуллам дIабаккха йиш я федеральни законои ГIалгIай Республика Конституцеи белгалъяь моттиг нийсъелча.
2. Нагахьа санна ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама бокъоний ха т1ема е чоалхане хьал латтача юкъа чакхйоалаш яле, цун болх из ха чакхъяллалца бIаьхбу.  
  (80-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 81

ГIалгIай Республика Халкъа Гулламе законодательни инициативан бокъо йолаш ба цун депутаташ, ГIалгIай Республика Мехкда, ГIалгIай Республика Правительство, ГIалгIай Республика прокурор, моттигерча шедоалдара представительни органаш. Иштта законадательни инициативан бокъо я ГIалгIай Республике сага бокъоний хьакъехьа  волча Уполномоченни, ГIалгIай Республика Конституционни Суда, ГIалгIай Республика Лакхехьарча Суда, ГIалгIай Республика Арбитражни Суда шоаш леладу дешаш дашхара даькъе. 
(81-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60; 
 2002 шера 08 августе тIаийцача №41-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2002, №91; 
 2003 шера 23 октябре тIаийцача №15-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2003, №107;  
2009 шера 09 июне тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2009, №167;   
 2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186)   
 
Статья 82

1. ГIалгIай Республика законаш уж тIаийцачул тIехьагIа 10 ди далалехьа дIадохьийт дIаийцача дийнахьа денз 14 ди далалехьа кулг а яздаь наха уж дIадовзийташ волча ГIалгIай Республика Мехкдаьга.
2. Нагахьа санна ГIалгIай Республика Мехкдас 14 ди далалехьа республикански закон юхатотте, оттаяьча порядкагIа ГIалгIай Республика Халкъа Гулламо цIаькха дувц из закон. Нагахьа санна шозлагIа дийцача   Халкъа Гуллама оттабаьча депутатех кхо дакъа дича шин даькъал кIезигагIа боацараша хьалха тIаийцача редакцегIа республикански закон могадой, цунна кIал Мехкдас кулг язде доагIа шозлагIа дIакхаьча 10 ди далалехьа, цул тIехьагIа из наха дIадовзийта а доагIа.
3. ГIалгIай Республика конституционни законаш тIаийду ГIалгIай Республика Конституце белгалдаьча дешаех. Республикански конституционни закон т1аийцарг лоархI, нагахьа санна Г1алг1ай Республика Халкъа Гуллама оттабаьча депутатех кхо дакъа дича шин даькъал кIезигагIа боацараша цунна тIехьа кхаж тесса бале. ТIаийца конституционни закон из дIакхаьчача дийнахьа денз 10 ди далалехьа ГIалгIай Республика Мехкдас кулг яздаь а нахага дIадовзийта а хила доагIаш да.  
4. Налогаш юкъейоалаяра хьакъехьара е дIаяхара хьакъехьара, уж дIателарах нах мукъабовлийтара хьакъехьара, ГIалгIай Республика финансови декхараш хувцара хьакъехьара законопроекташ, республикански бюджета средствай чотагIа дIатекхаш йола расходаш белгалъеш йола кхы тайпа законопроекташ ювц ГIалгIай Республика Халкъа Гулламо ГIалгIай Республика Мехкдаь представлени хьачуяйтача е цун заключени йолаш яле. Из заключени ГIалгIай Республика Халкъа Гулламе дIачулу законопроект хьаийцача дийнахьа денз 20 календарни ди чакхдалале 
 (диълаг1а дакъа юкъедоаладаь да  2008 шера 25 июле тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Законаца – газет «ГIалгIайче», 2008, №85).
(76-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60;  
2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186)  
 
ЯЛХЛАГIА КОРТА
ГIАЛГIАЙ РЕСПУБЛИКА ПРАВИТЕЛЬСТВО
(ялхлаг1а корта  ба  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцег1а - газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 83

1. ГIалгIай Республика Правительство я ГIалгIай Республика паччахьалкхен Iаьдала лакхера исполнительни орган.
2. ГIалгIай Республика Правительство латт ГIалгIай Республика Правительства Председателах, цун заместителех, ГIалгIай Республика министрех.  
(83-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60) 

Статья 84

1. ГIалгIай Республика Правительства Председатель ГIалгIай Республика Мехкдас хьожаву, ГIалгIай Республика Халкъа Гулламца барта а волаш.
2. ГIалгIай Республика Правительства Председатела кандидатура хьакъехьара предложени Халкъа Гулламе ювцийта оттаю керда хержа ГIалгIай Республика Мехкда дарже  дIатIавахачул тIехьагIа е ГIалгIай Республика Правительство отставке яхачул тIехьагIа ши кIира ха ялалехьа е хьалхагIа оттаяь кандидатура Халкъа Гулламо юхатеттача дийнахьа денз цхьа  кIира далалехьа
(шоллаг1а дакъа да  2008 шера 25 июле тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2008, №85;  
2012 шера 18 июне тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2012, №91-93).  
 3. ГIалгIай Республика Мехкдас хьачуенна ГIалгIай Республика Правительства Председатела гIулакха тIа вохийтачун кандидатура Халкъа Гулламо ювц кандидатура хьакъехьара предложени оттаяьча дийнахьа денз кIира далалехьа.
4. ГIалгIай Республика Правительства Председатель гIулакхе вахийтара хьачуенна кандидатураш Халкъа Гулламо кхозза юхатетта моттиг нийслой, ГIалгIай Республика Мехкдас ше хьожаву ГIалгIай Республика Правительства Председатель.  
 (84-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60;  
2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186)  

Статья 85

1. ГIалгIай Республика Правительства Председатела ше оттаваьчул тIехьагIа кIира далалехьа ГIалгIай Республика исполнительни Iаьдала органий структура хьакъехьа предложени дIачулу ГIалгIай Республика Мехкдаьга.
2. ГIалгIай Республика Правительства Председатела ГIалгIай Республика Правительства балха керттера лостамаш белгал а ду цун болх вIаштIехь а боаккх  ГIалгIай Республика Конституцега, республикански законашка, ГIалгIай Республика Мехкдаь указашка хьежжа. 
(85-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60; 
 2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186)  

Статья 86

1. ГIалгIай Республика Правительства йиш я ГIалгIай Республика Мехкдас дIат1аэцаш е юхатотташ йола отставка ялар деха. ГIалгIай Республика Мехкдаь йиш я ГIалгIай Республика Правительства отставка хьакъехьара соцам тIаэца.
2. ГIалгIай Республика Халкъа Гуллам бокъо йолаш ба ГIалгIай Республика Правительства Председателах ше ца тешалга дIахайта.
3. ГIалгIай Республика Правительства Председателах цатешара хьакъехьара соцам бувца оттабу ГIалгIай Республика Халкъа Гулламе харжа аьнна оттаяьча депутатий  дукхалах кхо дакъа дича цхьан  даькъал кIезигагIа боацача депутатий инициативагIа, х1аьта из соцам т1аэц  ГIалгIай Республика Халкъа Гулламе  харжа аьнна оттаяьча депутатий  дукхалах кхо дакъа дича  шин даькъал кIезигагIа боацача депутаташа кхадж тессача. ГIалгIай Республика Правительства Председателах Халкъа Гуллама тешам байна моттиг нийслой ГIалгIай Республика Мехкдаь йиш я ГIалгIай Республика Правительство отставке яхийта е, бахьан белгал а деш, Халкъа Гуллама соцама раьза ца хила. Нагахьа санна кхо бутт чакхбалалехьа Халкъа Гулламо ГIалгIай Республика Правительства Председателах ше ца тешилга цIаькха а дIагойте, ГIалгIай Республика Мехкда декхарийла ва ГIалгIай Республика Правительство отставке яхийтара хьакъехьа хоам бе. Отставке яха моттиг нийсъелча ГIалгIай Республика Мехкдас тIадилларах ГIалгIай Республика Правительства дIахо ший декхараш кхоачашду ГIалгIай Республика керда Правительство вIашагIйоллалца.
4. Керда хьахаьржача ГIалгIай Республика Мехкдаьна хьалхашка ГIалгIай Республика Правительствас ший бокъонаш Iойохк
(диълаг1а дакъа да  2008 шера 25 июле тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2008, №85;  
2012 шера 18 июне тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2012, №91-93).
 (86-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60;  
2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186)  

Статья 87

ГIалгIай Республика Правительства:
1) ший бокъоний доазонашка ГIалгIай Республика исполнительни Iаьдала органашта кулгалду;
2) кийч а ю чакх а йоах ГIалгIай Республика социально-экономическии къаман-культурнии дегIайоалаяра программаш;
3) кийч а ю кхоачаш а ю республикански бюджет;
4) кийч а ду кхоачаш а ду ГIалгIай Республика комплексни социально-экономически дегIайоалаелга Iалашдара гIулакхаш, дакъалоац финансай, Iилман, образоване, унахцIено лораяра, культуран, социальни Iалашон, гонахьара Iалам лорадара даькъе цаIйола паччахьалкхен политика чакхйоаккхача 
(4-г1а пункт я  2008 шера 25 июле тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2008, №85);
5) ший бокъоний доазонашка кхоачашду сага а гражданина а бокъонаши паргIатонаши чакхъяхара, Iалашъяра, лораяра, сага ший доалахьали общественни порядоки лораяра, терроризманеи экстремизманеи духьале яра, зуламашта духьала къовсам лоаттабара гIулакхаш
(5-г1а пункт я 2008 шера 25 июле тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2008, №85);   
6) кулгал а ду доал а ду ГIалгIай Республика законашка хьежжа ГIалгIай Республика ший доалахьенна, хIаьта иштта доал ду федеральни законашкеи Российски Федераце кхыча нормативни бокъоний акташкеи хьежжа ГIалгIай Республикага доалдайта дIаеннача федеральни доалахьенна
(6-г1а пункт я 2008 шера 25 июле тIаийцача №1-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2008, №85); 
7) исполнительни Iаьдала федеральни органашца чIоагIду предметаши бокъонаши къоастаяра хьакъехьара договораш, хIаьта иштта шоай бокъоний цхьа дакъа кхоачашделга вIаши дIа-юха далара хьакъехьара соглашенеш а;
71) (71-г1а пункт   2010 шера 03 июле тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №107-108);
 	8) кхоачашъю ГIалгIай Республика Конституцеи законашеи, Российски Федераце Конституце 78-ча статья тIа белгалъяьча исполнительни Iаьдала органашцарча соглашенешеи белгалъяь кхыйола бокъонаш.
  (87-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 88

1. ГIалгIай Республика Правительство вIашагIйоллареи цун балхеи порядок белгалъю ГIалгIай Республика Конституцеи республикански конституционни законои.
2. ГIалгIай Республика Правительства Российски Федераце Конституцеи, федеральни законийи,   ГIалгIай Республика Мехкдаьи, ГIалгIай Республика Халкъа Гулламеи актай, хIаьта иштта Российски Федераце паччахьалкхен Iаьдала органий нормативни бокъоний актай ларда тIа а уж кхоачашъяра духьа а арадоах соцамаши распоряженеши, уж кхоачашдара тIахьожам а лоаттабу
(шоллаг1а дакъа да 2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186). 
3. ГIалгIай Республика Правительства соцамаши распоряженеши ГIалгIай Республике кхоачашйинза яргйоацаш я.  
  (88-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

ВОРХIЛАГIА КОРТА
СУДЕБНИ IАЬДАЛИ ПРОКУРАТУРЕИ
(ворх1лаг1а корта  ба  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцег1а - газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 89

1. Суд елга ГIалгIай Республике кхоачашду алхха судо.
 2. (Шоллаг1а дакъа 2008 шера 30 декабре тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса дIаяьннар лархIа - газет «ГIалгIайче», 2009, №1) 
3. (Кхоалаг1а дакъа 2008 шера 30 декабре тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса дIаяьннар лархIа - газет «ГIалгIайче», 2009, №1) 
4. (Диълаг1а дакъа 2008 шера 30 декабре тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса дIаяьннар лархIа - газет «ГIалгIайче», 2009, №1) 

Статья 90

(90-гIа статья 2008 шера 30 декабре тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса дIаяьннар лархIа - газет «ГIалгIайче», 2009, №1) 

Статья 91

1. ГIалгIай Республика Конституционни Суда Председатель, Председателя заместитель, судахой хьожабу ГIалгIай Республика Мехкдаь представленегIа ГIалгIай Республика Халкъа Гулламо, республикански конституционни законо оттаяьча порядкагIа
(хьалхара дакъа да  2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186).  
2. (Шоллаг1а дакъа 2008 шера 30 декабре тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса дIаяьннар лархIа - газет «ГIалгIайче», 2009, №1). 
3. ГIалгIай Республика машара судахой хорж федеральни законои ГIалгIай Республика законои оттаяьча порядкагIа   
(кхоалаг1а дакъа да 2002 шера 08 августе тIаийцача №41-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа - газет «ГIалгIайче», 2002, №91). 
  (91-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 92

(92-гIа статья 2008 шера 30 декабре тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса дIаяьннар лархIа – газет «ГIалгIайче», 2009, №1.)

Статья 93

(93-гIа статья 2008 шера 30 декабре тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса дIаяьннар лархIа – газет «ГIалгIайче», 2009, №1.)

Статья 94

(94-гIа статья 2008 шера 30 декабре тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса дIаяьннар лархIа – газет «ГIалгIайче», 2009, №1.)

Статья 95

(95-гIа статья 2008 шера 30 декабре тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса дIаяьннар лархIа – газет «ГIалгIайче», 2009, №1.) 

Статья 96

1. ГIалгIай Республика Конституционни Суд я конституционни суд елга а долаш ше цхьаь ший лоIамагIа судебни бокъо кхоачашъеш йола конституционни тIахьожама судебни орган. ГIалгIай Республика Конституционни Суд латт 5 судахочох.
2. ГIалгIай Республика Конституционни Судо ГIалгIай Республика Мехкдаь, ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама, ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама депутатех кхоалагIча даькъал кIезигагIа боацарий, ГIалгIай Республика Правительства, ГIалгIай Республика Лакхехьарча Суда, ГIалгIай Республика Арбитражни Суда, ГIалгIай Республике сага бокъоний хьакъехьа волча Уполномоченне, ГIалгIай Республика прокурора, моттигерча шедоалдара органий запросех ГIалгIай Республика Конституцеца нийса дий хьожаш тохк: 
1) ГIалгIай Республика законаш, ГIалгIай Республика Мехкдаь, ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама, ГIалгIай Республика Правительства, моттигерча шедоалдара органий нормативни акташ, муниципальни образованей уставаш;
2) низаца чIоагIденна оттанза дола ГIалгIай Республика договораши соглашенеши.
(2-г1а пункт я 2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186.) 
3. (Кхоалаг1а дакъа 2002 шера 08 августе тIаийцача №41-РЗ йолча ГIалгIай Республика Законанийсса д1адаьннар лархIа - газет «ГIалгIайче», 2002, №91) 
(Диълаг1а – ворх1лаг1а доакъой  2002 шера 08 августе тIаийцача №41-РЗ йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса ларх1а кхоалаг1а - ялхлагIа - газет «ГIалгIайче», 2002, №91). 
3. ГIалгIай Республика Конституционни Судо гражданий конституционни бокъонаши паргIатонаши толхаярах йолча жалобехи судий запросехи республикански конституционни законо оттаяьча порядкагIа тохк къаьстта дош дувцача доаладаь е доаладе лерхIаш дола закон е ГIалгIай Республика кхыйола нормативни акт конституционни хилар.
4. ГIалгIай Республика Конституционни Судо ГIалгIай Республика Мехкдаь, ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама, ГIалгIай Республика Правительства, ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама депутатех кхоалагIча даькъал кIезигагIа боацарий, моттигерча шедоалдара органий запросах йоашх ГIалгIай Республика Конституци
(диълаг1а дакъа да 2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186). 
5. ГIалгIай Республика Конституционни Судо конституционни йоацаш лаьрхIа акташи е цхьайола положенеши лелае йиш йоацаш дIайоал, ГIалгIай Республика Конституцега хьежжа доаца договораши соглашенеши лелае а юкъейоалае а йоагIаш яц. ГIалгIай Республика Конституционни Судо ший бокъоний доазонашка тIаийца соцамаш кхыча судо юхадувца йиш йолаш дац.
6. ГIалгIай Республика Конституционни Суда бокъонаши балха порядоки белгалъю ГIалгIай Республика Конституцеи республикански конституционни законои.
  (96-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 97
(97-гIа статья 2008 шера 30 декабре тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса дIаяьннар лархIа – газет «ГIалгIайче», 2009, №1.)

Статья 98

(98-гIа статья 2008 шера 30 декабре тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса дIаяьннар лархIа – газет «ГIалгIайче», 2009, №1.)

Статья 99

(99-гIа статья 2008 шера 30 декабре тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса дIаяьннар лархIа – газет «ГIалгIайче», 2009, №1.) 

 Статья 100

1. ГIалгIай Республика машара судахоша шоай компетенце доазоношка дувц граждански, административни, уголовни дешаш хьалхарча инстанце суд хиларга хьежжа.
2. Машара судахой бокъонаши балха порядоки оттаю федеральнии  республиканскии  законаша.  
  (100-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 101

1. (Хьалхара  дакъа  2008 шера 30 декабре тIаийцача №2-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона нийсса дIаяьннар лархIа – газет «ГIалгIайче», 2009, №1). 
 	2. ГIалгIай Республика прокурор дарже дIаоттаву федеральни законо д1адеххача тайпара ГIалгIай Республика Мехкдаьца а ГIалгIай Республика Халкъа Гулламаца а барт а бий. Барт бара аргIа белгалъю ГIалгIай Республика законо
(шоллаг1а дакъа да 2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186). 
  (101-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

 БАРХIЛАГIА КОРТА
МОТТИГЕРА ШЕДОАЛДАРИ ХАЛКЪА ВИКАЛАЛИ
(барх1лаг1а корта юкъебоалабаь ба  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Законаца - газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 102

1. ГIалгIай Республика моттигерча шедоалдаро Iалашду моттигера лоархIам бола дешаш бахача наха шоаш къестаделга, муниципальни доалахьенна доал делга, цунах пайда эцилга, из лелаелга.
2. Моттигера шедоалдар кхоачашду гражданаша референдум еш, хоржамаш деш, моттигерча шедоалдаре хоржаш йолчеи кхычеи органашка гIолла духхьал шоай лоIам дIахьокхара кхы тайпа кепаш лелаеш.  
  (102-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 103
1. Моттигера шедоалдар кхоачашду  городашка, юрта нах бахача моттигашка, кхыча территорешка историческии кхыйолеи моттигера традицеш теркал а еш
  (хьалхара дакъа да  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60).
2. Моттигера шедоалдар леладеча территоре доазонаш хувцилга хила йиш я йоаггIаш йолча территоре бахача наьха уйлаш теркал а еш.
3. Моттигерча шедоалдара органаша шоай компетенце доазонашка шоаш кулгал ду муниципальни доалахьенна, моттигера бюджет вIашагIйолл, чIоагIъю, кхоачашъю, моттигера налогаши сбораши увттаю, юкъарлен порядок лораелга кхоачашду, хIаьтта иштта къестаду моттигера лоархIам бола кхытайпа дешаш.
4. Моттигерча шедоалдара органаш хила йиш я законагIа цхьадола паччахьалкхен декхараш шоашка кхоачадаь, уж кхоачашдара эша материальнии финансовии средстваш дIалуш. Моттигерча шедоалдара  органашка дIаенна бокъонаш кхоачашъелга ГIалгIай Республика паччахьалкхен Iаьдала органаша тIахьожам лоаттабеш да.  
  (103-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 104

 	Г1алг1ай Республике моттигера шедоалдар лоаттаду суде г1олла из лораде бокъо хиларо, паччахьалкхен 1аьдала органаша т1аийца соцамаш бахьан долаш т1ехьара т1ахиннача расходашта компенсаци яйта бокъо хиларо, Российски Федераце Конституце, федеральни законаша, Г1алг1ай Республика Конституцеи законашеи овттаяь моттигерча шедоалдара бокъонаш телхаяр дехкаро. 
  (104-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)
    
Статья 105
Г1алг1ай Республика халкъа викалий орган я Г1алг1ай Республика духовни а социально-экономически а дег1аахара овсаре кулгалдара духьа а бахача наьха хьашташ кхоачашдара духьа а обществои, паччахьалкхен 1аьдала органашеи, моттигерча шедоалдарои в1аши леладу юкъера г1улакхаш 1алашдеш йола Г1алг1айчен халкъа Съезд.
  (105-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

ИЙСЛАГIА КОРТА
ГIАЛГIАЙ РЕСПУБЛИКА ПАЧЧАХЬАЛКХЕН СИМВОЛАШИ 
СТОЛИЦЕИ
(ийслаг1а корта юкъебоалабаь ба  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Законаца - газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 106

ГIалгIай Республика я ГIалгIай Республика паччахьалкхе хилара белгалонаш, ГIалгIай халкъ ший тайпара хилари цун традицеши дIахьокхаш йола ший паччахьалкхен символаш – байракх, герб, гимн. 
  (106-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 107

ГIалгIай Республика паччахьалкхен байракх, герб, гимн, цар описани а уж официально лелаяра порядок а республикански конституционни законо оттаю. 
  (107-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)
 
Статья 108

ГIалгIай Республика столица город Магас я.  
  (108-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

ИТТЛАГIА КОРТА
ГIАЛГIАЙ РЕСПУБЛИКА АДМИНИСТРАТИВНО-
ТЕРРИТОРИАЛЬНИ ОТТАМ
(иттлаг1а корта юкъебоалабаь ба  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Законаца - газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 109

ГIалгIай Республика латт цун административно-территориальни единицаш йолча районехи республикански лоархIамболча городехи. 
  (109-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)
 
Статья 110

ГIалгIай Республика административно-территориальни единицаш, районаш, республикански лоархIамбола городаш латт районни лоархIамболча городех, юртех, станицех, муниципальни округех, кхыча административно-территориальни образованех.  
  (110-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 111

Административно-территориальни единицаши образованеши вIашагIйохкар, дIаяхар, царна юкъе доазонаш овттадари хувцари, царна цIераш ялари цар цIераш хувцари, ГIалгIай Республика административно-территориальни оттама кхыдола дешаш къоастаду федеральни законашкеи ГIалгIай Республика законашкеи хьежжа, йоаггIаш йолча территоре тIа бахача наха хетар теркал а деш.  
  (111-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

ЦХЬАЙТТЛАГIА КОРТА
КОНСТИТУЦИОННИ ТОАДАРАШИ КОНСТИТУЦЕГА ЮХАХЬАЖАРИ
(цхьайттлаг1а корта юкъебоалабаь ба  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Законаца - газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

Статья 112

ГIалгIай Республика Конституци тIаэц ГIалгIай Республика референдум а еш, хIаьта из чIоагIъенна дIаотт дерригача халкъо кхаж тассарах хьахиннага результаташка хьежжа официально из кепатехача дийнахьа денз.
(112-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)  
 
Статья 113

ГIалгIай Республика Конституцена долча тоадарий хьакъехьара предложенеш оттае йиш я ГIалгIай Республика Мехкдаь, ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама, ГIалгIай Республика Правительства, ГIалгIай Республика Конституционни Суда, хIаьта иштта ГIалгIай Республика Халкъа Гуллама берригача депутатех кхоалагIча даькъал кIезигагIа  боацача депутатий тоабан.  
(113-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60;  
2010 шера 11 октябре тIаийцача №3-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2010, №185-186)  

Статья 114

ГIалгIай Республика Конституцена дола тоадараш тIаэцареи чIоагIденна  дIаоттареи порядок ГIалгIай Республика законо оттаю.
  (114-г1а статья я  2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика Закона редакцегIа – газет «ГIалгIайче», 2001, №60)

ШОЛЛАГIА РАЗДЕЛ
ТIЕХХЬАРЕИ ЭРГАЛОНАШ ЯРЕИ
ПОЛОЖЕНЕШ

(ШоллагIа раздел 2001 шера 18 июле тIаийцача №8-РЗП йолча ГIалгIай Республика закона нийсса дIаяьннар лархIа - газет «ГIалгIайче», 2001, №60)